Zeybek Kelimesi

TÜRK HALK OYUNLARI KATALOĞU

ZEYBEK KELİMESİ:

En eski Türkçe'de 'z' ile başlayan kelimeler bulunmadığı için, "Zeybek" sözünün yabancılardan alındığı mevsimsiz bir hüküm halinde düşünülebilirdi. Morfolojik (yapı) bakımından kelime o adar Türkçe'dir ki... Kaypmak fiilinden 'kaypak' sözünün çıkması gibi, yurtta hala mevcut mesela saypmak fiilinden de 'saypak' kelimesi türemiş olabilirdi. Zaybak, işte bu ikincisinin ze'leşme merhalesi sayılabileceği gibi, ince söylenişi de bir şive farkı olabilir: Zeybek. Kelime, bu incelmiş haliyle bizde olduğu gibi Türkistan'da da yaşadığı için, istih'le (başkalaşma) merhalesinin çok eskilere ait olduğu anlaşılıyor.

Aydın'ın Gazi Menteşe'nin ordusu tarafından muhasara (kuşatma) ve fethini günü gününe kayda geçiren Bizanslı Kronikçi (tarihçi) G. Pakhimeres bu başbuğun adını lakabıyla birlikte 'Salpak Mantaşa' kalın söylenişiyle yazıyor, Rum Selika ekleriyle Salpakis Mantaçhias yazıyor ve 'salpak' sıfatının Türkçe'de 'cesur' olduğunu ayrıca ısrarla ilave ediyor. Rumcada 'R' sesi dil serisinden ve ince telaffuz edildiği için 'y' gibi 'ıslak R' de kastedilmiş olabilir. Şu halde, saypak okunur. Rumca'da 'b' sesi bulunmadığından onun da Türkçesi 'saybak' olur. Dediğine göre, henüz Gazi Menteşe'nin bir zeybek apası (efesi) olduğu anlaşılır.

Gerek Zeybek adı, gerekse oyunu Altaylarda da hala vardır. Bizde, esas anlamı; cesur ve saldırgandır. Son buluşların etimolojik yargısı (sonucu) budur.

Daha evvel öne sürülen halk etimolojileri karışık olup aşağıda yazılıdırlar:

1. Zeybek, zorba veya zubo kelimesinden bozulmadır.

2. Zeybek, Seymen'in bir söyleyiş çeşididir.

3. Zeybek, civanın anlamdaşı muarreb (Arapçalaşmış) "Zibak" kelimesinden 'ele avuca sığmayan kişi' mecazıyla Türkçeleşmiştir.

4. Zeybek, "Semağ" kelimesinin ze'leşmesiyle meydana gelmiştir.

5. Zeybek kelimesinin aslı Özbek veya Uz Bek'tir.

6. Zeybek'in bu telaffuza dönüşmesinde XVI. yüzyılda 'sipah' (sipahi) kelimesinin etkisi olmuştur.

7. Çağatay Sözlüğü'nün yazarı Şeyh Süleyman Efendi, farklı hareketlerle okunmak şartıyla Zibak, Zaybak ve Zıbık kelimelerini tek maddede toplamıştı: Zibk.

Zeybek, Türkçe'nin en eski kelimelerinden ve Türklük ülkelerinde sanıldığından çok daha yaygın idi.





 
Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi Sistemleri Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanmıştır.
Bu sayfa 1932 kez gösterilmiştir.