Köy Seyirlik Oyunları

Gerek köken, gerek yaygınlık, gerek konuları ve bu konuların uygulanmasına baktığımızda halk biliminin çerçevesi içinde görülen halk tiyatrosu kavramı, köy seyirlik oyunlarını veya başka bir deyişle köylü temsillerini de içine alır. Araştırmacıların ayrıca köy tiyatrosu, köy orta oyunları, köylü oyunları vb. adlarla andıkları bu oyunlar, köylü yaşayışını sürdüren insanlarımızın, sözlü geleneklerden yararlanarak hazırladıkları; düğünlerde, bayramlarda, uzun kış gecelerinde, ürünle ilgili törensel uygulamalarda, hasat zamanında, mevsimlerin dönüşüm günlerinde eğlenip vakit geçirmek, konu-komşuyla birlikte olup eskilerden miras alınan uygulamaları gençlere gösterip aktarmak amacıyla oynadıkları oyunlardır.

Türkiye’nin birçok yöresinde ritüel veya profan mahiyetteki bu seyirlik oyunları, çocuklarınkinden, halk danslarından, diğer oyunlardan ayırt edebilmek için, köylüler “temsil” adını vermişlerdir. Tarihî kaynaklarda da bunlar genel şenlik günleri içinde yapılan halk eğlencelerinden sayılmaktadır. Böylece halk tiyatrosu şemsiyesi altında Karagöz, Meddah, Orta Oyunu ve Tulûat’tan başka köy seyirlik oyunlarını da, halkımızın yüzlerce yıllık geleneksel eğlenceleri arasında sayabiliriz.

Köy seyirlik oyunları çiftçilik ve hayvancılık hayatı ile yakından ilgilidir. Ayrıca ritüel özelliklerinin bulunduğunu da görebiliyoruz. Ancak çiftçiliğin, çobanlığın, hayvancılığın ağır bastığı Anadolu’nun hemen her köşesinde belirli zamanlarda, genellikle gençler ve orta yaşlılar “oyun çıkarmak” için bir araya gelirler. Dinî ve millî bayramlar, yerleşme merkezinin düşman işgalinden kurtuluş günleri, ürün kaldırılması, düğünler ve uzun kış geceleri bu oyunlar için uygun zamanlardır.

Oyun hazırlıkları içinde önce oyunu idare ederek, bu işin inceliklerini iyi bilen biri, “rejisör” yetkisi alır ve oyuncuların rollerine, kimin hangi oyuncu kılığına gireceğine, nasıl bir maske takacağına karar verir. Genel gösteriden önce, provalar yapılır. Yöresine göre, köse, delil, öncü, oyun kâhyası, delikanlıbaşı, yiğitbaşı, meydancı adlarıyla bilinen bu kişi, haberciler aracılığıyla herkese ve yakın köylere oyun gününü bildirir. Davet edilenlerin habercilere hediye vermesi bir geleneksel davranıştır.

 Oyun yeri, ya geniş, büyük, kapalı mekânlardır, ya da meydanlardır. Oyun zaman gece ise, ya ay ışığından, ya da lambadan (lüks veya elektrikli) yararlanılır. Dekor ve aksesuar olarak belirli malzemeler seçilir. Makyaj malzemesi olarak kömür tozu, toprak, kurum, toz boya, un ve hamur kullanılır. Takma bıyık ve sakal koyun yününden hazırlanır. Kılık kıyafet ayrıca hazırlanır ve oyundaki rolün gereği için oyuncular -hemen hepsi genellikle erkek olduğundan- kadın giysileri içinde de meydana çıkarlar.

Oyun tipleri arasında en yaygın olarak tanınanları köse, arap, gelin, soytarı, oduncu, muhtar, deve, teke, kumandan, efe, kız, ihtiyar, koca, kocaoğlan, kâhya vb.dir.

Oyunlar arasında da şu oyunların hemen hemen her yerde az veya çok bilindiği görülmektedir. Arapoğlu, Efe, Kadı baba, Dede ile Gelin, Deve, Deve ile Arap, Yüz Ağartma, Elekçi, Helvacı, Saya Kocası, Gelin, Tarla Sınırı, Ayı, Kalaycı, Tilki, Keloğlan, Göçebe, Yılbaşı, Ali ile Fatoş, Berber, Arı.

 Türkiye’de 21. yüzyıl başında köylü nüfusun şehirlere göç etmesinin artmasına rağmen, köy seyirlik oyunları birçok bölgede, yeri ve zamanı geldiğinde atadanoğula aktarılageldiği biçimde, yapıda ve karakteristik özelliklerinde değişme olmaksızın veya pek az değişikliklerle sürüp gitmektedir. Orta Asya veya Anadolu kökenli motiflerle süslenmiş bu geleneksel eğlence türü; halkımızın ortaklaşa düzenledikleri, neşe ve sevinci, mutluluğu ve güzelliği paylaştıkları bir halk tiyatrosu dalı olarak daha uzun yıllar yaşayacak gibi görünmektedir.





 
Bu site Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi Sistemleri Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanmıştır.
Bu sayfa 3782 kez gösterilmiştir.